گندی‌شاپور نخستین شهر دانشگاهی جهان

گندی شاپور   1
 

چنانچه بگوییم گندی‌شاپور پرآوازه‌ترین بیمارستان و نخستین شهر دانشگاهی جهان در دروه باستان بوده است، گزاف نگفته‌ایم.
از این روی بدنیست بدانیم افتخار ابداع روش درمان بیمارستانی تا اندازه زیادی از آن ایرانیان است. پژوهشگران با تکیه بر اسناد و روایات تاریخی، معتقدند در روزگار فرمانروایی ساسانیان علوم مختلف رشد چشمگیری یافت. در میان پادشاهان نخستین ساسانی از زمان اردشیر بابکان و شاپور یکم به بعد، زمینه آشنایی ایرانیان با علوم مختلف بتدریج فراهم شد. بنظر می‌رسد مجموعه‌ای از کتاب‌های علمی و فلسفی به زبان یونانی و پهلوی در کتابخانه‌ها و یا آتشکده‌ها نگهداری می‌شده است.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های عصر ساسانی را می‌توان در حوزه معماری و شهرسازی و احداث شهرهای جدید در نواحی مختلف قلمروی شاهنشاهی دانست. بی‌گمان نام شهرهای اردشیر خوره و وه اردشیر که در زمان فرمانروایی اردشیر بابکان احداث شد را شنیده‌اید.  و یا شهرهای نیوشاپور، بیشاپور، پیروز  شاپور و همینطور گندی‌شاپور. روند احداث شهرهای جدید در  روزگار دیگر شاهان ساسانی نیز ادامه داشت.

شهر گندی‌شاپور در زمان ساسانیان، یکی از نواحی هفتگانه خوزستان به شمار می‌رفت. این شهر در جنوب غربی ایران در خوزستان و نزدیک شوشتر واقع شده بود و دانشگاه آن که در نوع خود از مهمترین مراکز علمی دنیای کهن بود، در روزگار ساسانیان رونق و شهرت بسیار داشت.
گفته می‌شود گندی‌شاپور شهری دانشگاهی بوده و مجموعه‌ای از دانشمندان علوم مختلف در آن به پژوهش و آموزش مشغول بوده‌اند. همچنین ترجمه متون و کتاب‌های علمی سایر ملل ازجمله یونانیان و هندیان در این مرکز علمی و تحقیقی باستان متداول بوده است.
این دانشگاه گرچه از زمان شاپور یکم پایه‌ریزی شده بود، اما توسط خسرو یکم یا خسرو انوشیروان گسترش یافت و شمار زیادی دانشمند و پزشک در آن مشغول به تدریس، تحصیل و طبابت بودند. در این مرکز علاوه بر کتب تالیف شده، بسیاری از کتاب‌های یونانی و هندی نیز به زبان پهلوی که زبان متداول و رسمی فرمانروایی ساسانی بود، ترجمه و مورد تعلیم قرار می‌گرفت.
در شهر  گندی‌شاپور دانشگاهی امکاناتی برای دانشمندان، فارغ از ملیت و حتی مذهبشان فراهم بود، از این روی همواره دانشمندانی در طب، ریاضی، فلسفه، نجوم و فیزیک از کشورهای همجوار و حتی نقاط دورتر  به آنجا مهاجرت می‌کردند.
دانشگاه گندی‌شاپور در علم کیمیا یا همان شیمی، زیست شناسی و علوم پزشکی فعالیت چشمگیری داشت. گفته می‌شود در این مرکز علمی بخشی از آموزش و گفتگو به زبان سریانی نیز انجام می‌گرفت و از آنجا که زبان سریانی به زبان عربی نزدیک بود، بعدها این امر سبب انتقال ساده‌تر علوم ایران باستان به زبان عربی در دوره اسلامی شد.
سختگیری‌های امپراتوری روم و بعدها بیزانس (روم شرقی) نسبت به برخی فرقه‌ها و گرایشه‌های دینی صدر مسیحیت مانند نسطوریان و یعقوبیان و همچنین مخالفت کلیسای دولتی روم با برخی اندیشه‌های فلاسفی منبعث از  افکار نو افلاطونی در قلمرو امپراتوری، در کنار تسامحی که در زمان شاپور دوم و بعدها در زمان خسرو انوشیروان نسبت به عقاید دانشمندان رومی، هندی و یونانی به عمل آمد، موجب مهاجرت شمار بسیاری از آنها به شهر گندی‌شاپور شد و زمینه شکوفایی علمی این شهر و دانشگاه در جهان آن روز را فراهم آورد. وجود پزشکان زبردست در بیمارستان مشهور این شهر نیز سبب رونق آن شد. پزشکانی که از قلمرو روم شرقی و یونان و همچنین از سوریه و مصر راهی این دیار شدند و مهارتی که برخی موبدان زرتشتی در پزشکی داشتند، باعث شد تا این بیمارستان به اوج شهرت خود برسد.
خسرو یکم حتی عده‌ای را به هندوستان فرستاد تا به فراگیری علوم بپردازند. بتدریج طب یونانی در مدرسه گندی‌شاپور رواج فراوان یافت. گفته می‌شود برزویه طبیب نیز در زمان انوشیروان به هند رفت و با تنی چند از دانشمندان و کتب هند به ایران بازگشت. شاخه‌های دیگر دانش نظیر فلسفه نیز در آن روزگار رونق بسیار یافت و کتاب‌های فلسفی ارسطو و افلاطون در زمان خسرو انوشیروان به پهلوی ترجمه شد. برخی پژوهشگران براین باورند که پیوستگی میان طب اسلامی و یونانی را باید در بالندگی دانش پزشکی اواخر دوره ساسانی، بویژه در مدرسه گندی‌شاپور جستجو کرد. گفتنی است، هنگام ظهور اسلام گندی‌شاپور مهم ترین دوران خود را می‌گذراند و مهم ترین مرکز پزشکی عصر به شمار می‌رفت. بدین ترتیب محیطی برای تجمع دانشمندان با ملیت‌های گوناگون فراهم گردید و سنت‌های پزشکی یونانی، هندی و ایرانی را با هم در آمیخت و پس از ظهور اسلام به دانشمندان اسلامی منتقل شد. گفته می‌شود نخستین فرآورده دارویی در دروه اسلامی نیز از این مرکز بزرگ پزشکی جهان که مرکز تجمع شیمیدانان بود، بدست آمده بود.

گندی شاپور 2
«نمایی از تپه باستانی باقی مانده در محوطه شهر جندی‌شاپور»

گندی‌شاپور پس از تصرف شوشتر به تسخیر اعراب درآمد و نام آن به جندی‌شاپور تغییر یافت و دانشگاه آن تا قرن سوم هجری بر جای مانده بود.
جندی‌شاپور در قرون نخستین اسلامی پناهگاه معارف و علوم عقلی به شمار می‌آمد. در آنجا نه فقط معارف یونانی، بلکه علوم هندی نیز تدریس می شد. پزشکانی که از جندی شاپور به بغداد می‌آمدند، گذشته از اشتغال به طبابت، کتاب‌های مهم طبی را نیز از زبان‌های یونانی یا سریانی به زبان عربی ترجمه می‌کردند.
علوم پزشکی و زیست‌شناسی در آن زمان به وجود مدرسه جندی‌شاپور که در آنها سنت‌های طب بقراطی و جالینوسی حفظ می‌شد، وابسته بودند.  در روزگار خلافت عباسیان و با اجرای سیاست‌های خلفای عباسی، بسیاری از اطبا و دانشمندان از نواحی گوناگون به مرکز خلافت و بیمارستان بغداد منتقل شدند و بتدریج رونق و حیات جندی‌شاپور رو به زوال رفت. گفته می‌شود مامون، خلیفه مشهور عباسی بیت الحکمه را در بغداد به تقلید از مامون، خلیفه مشهور عباسی نیز بیت الحکمه را در بغداد به تقلید از جندی شاپور ساخت. بعدها تمام مدرسه جندی شاپور به بغداد انتقال یافت که به این ترتیب رونق طب اسلامی از آن زمان آغاز شد. در دوران خلافت عباسیان بزرگ‌ترین اطباء، ایرانیانی بودند که به بغداد مهاجرت نمودند.

چنانچه علاقمند به مطالعه مطالبی مرتبط هستید، محتوای مکمل را در ساسانیان مطالعه کنید.

3 دیدگاه در “گندی‌شاپور نخستین شهر دانشگاهی جهان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.