کیش مزدک

 

   

Mazdakism

Encyclopedia of Religions and ethics

ترجمه:نسترن رجبی کارشناس ارشد تاریخ ایران باستان
ترجمه:نسترن رجبی کارشناس ارشد تاریخ ایران باستان

writen by Mircea  Aliade

 

کیش مزدکی با نام خرمیان (The khurram ) (شاد و بشاش ) [ به معنی شادزیان : مترجم] یا دین درست (Drist religion)[ درست دینان:م ] نیز شناخته شده اند . کیش مزدکی در ایران ساسانی و در زمان فرمان روایی کواد (Kawad) 488 – ۵۳۱ میلادی گسترش و نفوذ یافت . نام این کیش برگرفته از اسم بنیان گذار آن مزدک است . از سوی دیگر مفاهیم اجتماعی کیش مزدک نیز دارای اهمیت هستند ، به ویژه آن که بیشتر ، ابتدایی ترین شکل اندیشه ی اشتراک گرایی (Communism) شرقی پنداشته می شده است (نولکه ، ۱۸۷۹ ، کریستین سن ، ۱۹۲۵، و دیگران ) اما این احتمال نیز یک حرکت اجتماعی به شکل اغراق آمیزی در نظر گرفته شده باشد ( کلیما ، ۱۹۵۷ ).

منشاء دانسته های ما درباره کیش مزدکی شامل منابع بیزانسی و سریانی ، پهلوی ، عربی و فارسی بوده و علاوه بر آن که ناچیزند ، اغلب آن ها نیز با گرایش های خصمانه بیان شده اند . برای مثال می توان از مزدک نامگ ( Book of Mazdak) نام برد که اثری کوتاه به زبان پهلوی است و توسط ابن المقفع که به جرم بدعت گذاری و تقلب محکوم شد ، به عربی ترجمه شده است . [ روزبه پسر دادویه ملقب به عبدالله ابن مقفع از پیشگامان نهضت ترجمه آثار ادبی به زبان عربی است که در سال ۱۴۲ قمری به اتهام زندقه در زمان حکومت منصور عباسی به قتل رسید : مترجم ]

بخش هایی از این متن در آثار نویسندگان مسلمان نظیر ابوریحان بیرونی تا خواجه نظام الملک ، ابن بلخی و ابن اثیر منعکس شده است . گذشته از این گفته شده که فردوسی به ترجمه یا شرح ویژه ای از داستان مزدک دسترسی داشته که آن برگرفته از مأخذی برگرفته از طبقه ی اشراف ساسانی بوده است . گفتنی است متن اصلی خدای نامگ Khuwaday-namag(کتاب شاهان ) که به زبان پهلوی بوده و مفقود شده است .

شهرستانی ( قرن یازدهم و دوازدهم میلادی ) نویسنده کتاب ملل و نحل اطلاعات ارزشمند و بسیار مهمی درباره اصول اعتقادی مزدک ارائه می دهد که به نظر می رسد برگرفته از منبعی مزدکی باشد . اما نویسندگان مسلمان دیگری نیز همچون طبری ، ثعالبی و ابن ندیم نیز گزارش هایی مرتبط با این موضوع ارائه کرده اند که ارزش آن ها کمتر از نوشته های شهرستانی نیست . کیش مزدک به عنوان جنبشی مذهبی که از آیین مانی و فرقه ای از دین زرتشت تأثیر بسیار گرفته ، توصیف شده است ( موله ، ۱۹۶۱-۱۹۶۰ ، صفحات ۲۸-۱ و یارشاطر ۱۹۸۳) . کیش مزدکی به ویژه در زمینه های عرفانی تشابهاتی با آیین مانی دارد که البته اطلاعات ما در این باره اندک است ولی تردیدی نداریم که کیش مزدکی تفسیر جدیدی از دین زرتشتی را عرضه کرده بود .

پیشینه کیش مزدک با دو شخصیت پیوند خورده است که کمتر نام آن ها را شنیده ایم ؛ بوندوس که شخصیتی مانوی بوده و مدتی را در روم و دردوران فرمانروایی امپراتور دیوکلسین ( ۲۴۵ – ۳۱۳ ) زندگی می کرده و روحانی زرتشتی به نام زرتشت ( پسر خورگان ) که موبدی از منطقه فسا در فارس بوده است ( قرن پنجم میلادی ) . محتمل است این دو پیش از مزدک ( پسر بامداد) کسی که پیروانش را موعظه می کرد و عقاید اجتماعی اش را در پایان سده پنجم بیان می نمود ، زندگی می کردند . در واپسین سال های سده پنجم شاهنشاهی ساسانی با بحران بزرگی روبرو بود . این بحران در سال ۴۸۴ میلادی با شکست از هپتالی ها بوجود آمد و همین طور با اغتشاشات خطرناکی توسط طبقه اشراف ، زمین داران و روحانیون همراه شد و موقعیت شاهنشاهی ساسانی را متزلزل کرد.

ترجمه کامل مقاله ” کیش مزدک” نوشته میراکل الیاده که در دانشنامه ادیان و اخلاقیات سال ۲۰۰۵ منتشر شده بزودی در همین جا منتشر خواهد شد.

2 Replies to “کیش مزدک”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.