پیشینۀ ساخت این پل بند مربوط به دوره شاپور اول ساسانی است و بر اساس شواهد و مدارکی به دستور وی ساخته شده است. پل بند شادروان در ۳۰۰ متری جنوب بند میزان، در شمال غربی شوشتر بر روی شاخه اصلی رود کارون ساخته شده است و در حال حاضر بقایای آن در کنار پل آزادگان به چشم می خورد.

برای ساختن این پل بند مسیر رودخانه را توسط سنگهای تراش و منظم فرش کرده و بوسیله بست های فلزی به هم محکم کرده اند. شادروان به معنی فرش و بساط گرانمایه ومنقش می باشد. و چون از بند میزان تا شادروان کف رودخانه را توسط سنگ های تراش منظم فرش کرده اند به شادروان معروف می باشد. یکی از دلایل ساخت این پل بند عظیم بخاطر بالا آوردن و آرام نمودن جریان آب توسط پی و پایه های پل بند شادروان و ورود آن به نهرداریون برای آبیاری مزارع میان آب بوده است.

پل شوشتر4

پل بند شادروان دارای ۴۴ دهانه بزرگ و ۴۳ دهانه کوچک می باشد.در حال حاضر ۹ دهانه در سمت شمال و ۲۸ دهانه در ضلع جنوبی پل باقی مانده است طول پل  درحدود ۵۰۰ متر است.در ساختمان این بند دو قوس محدب رو به جریان آب و به سمت شرق و یک قوس مقعر رو به جهت جریان آب قرار دارد هر چند این قوسها معلول بستر طبیعی رودخانه هستند ولی می توان آنرا در شمار بندهای قوسی بشمار آورد. در کنار این پل بند، آسیابهایی قرار داشته که توسط انرژی آب چرخهای این آسیابها به حرکت در می آمده است. در انتهای ضلع شرقی پل بند در جایی که پل بند در شهر وارد می شد، سردر عظیم آجری احداث شده بود، که در هنگام گذر از پل بند، افراد از زیر این سردر عظیم عبور می کرده اند. مصالح بکار رفته در ساختمان این پل بند از سنگ لاشه و ملات ساروج بهمراه خاکستر است.

 پل شوشتر1

عرض پی های پل ۷ متر می باشدو عرض دهانه های آبرو آن ۸ متر می باشد و ارتفاع از تاج تا کف پل ۱۰ متر می باشد. در ساختمان این پل بند از سنگهای تراشیده شده که بوسیله بست های فلزی به هم مرتبط شده اند، استفاده شده است. در مورد ساخت این پل گفته های بسیاری بیان شده است. از جمله اینکه برای ساختن این پل بند از نیروی ۷۰ هزار نفری اسرای رومی که شاپور اول در جنگ با روم اسیر کرده بود استفاده شده است. می توان گفت، این بنای عظیم از ارکان اصلی شبکه آبیاری قدیم میان آب محسوب می شود. نویسنده کتاب مجالس المؤمنین در این مورد گفته است که پادشاه ساسانی پس از شکست قیصر روم اسیران رومی را بفرماندهی برانوش برای ساختن پل بند عظیمی در شوشتر مستقر کرده و در ازای آزادی آنها ساختن بند میزان را خواستار شد به گفته شاهنامه فردوسی ۳ سال ساختن پل بند شادروان طول کشیده است.

پل بند شادروان در دوره صفوی و حکومت فتحعلی خان حاکم شوشتر مرمت شده است. در زمان حکمرانی میرزا حشمت الدوله (نیمه دوم قرن ۱۳ قمری)هفت چشمه ویران شده آن بازسازی شد. در سال ۱۳۱۱ نیز نظام السلطنه مافی، قصد مرمت پل را داشته ولی بعلت طغیان نتوانسته این کار را به انجام برساند. در سال ۱۳۸۰ خورشیدی اولین فعالیت مرمتی پل بند، پس از انقلاب اسلامی صورت گرفت و دو دهانه از پل مرمت شد.

پل شوشتر5

بد نیست گزیده کوتاهی از پیشینه پل بند شادروان یا پل شوشتر را در روایات تاریخی برخی مورخین و پژوهشگران مرور نمائیم؛

مسعودی در مروج الذهب (سدۀ چهارم ):

شاپور قیصر را مجبور کرد در عراق نخلهایی را که بریده بود بجای آن زیتون کاشت و بند بزرگی بر رودخانه شطیط ساخت و با سنگ و آهن وسرب آنرا محکم کرد.

ابن حوقل در صوره الارض:

از آثار شوشتر شادروان است که شاپور آنرا ساخته و بنایی است شگفت انگیز که طول آن حدود ۱ میل و با آجر ساخته شده چنانکه جلوی آب را می گیرد . و آب را تا باب شوشتر بالا می آورد.

احمد بن سهل البلخی معروف به ابوزید :

و خوزستان سرزمینی  است هموار که درمیان رود جاری است که بزرگترین رود آن رود شوشتر است که شاپور آنرا ساخته است نزدیک دروازه شوشتر.

استخری در کتاب مسالک و ممالک:

سرزمین خوزستان هامون است آبهای روان دارد و بزرگترین رود که در خوزستان رواج دارد رود شوشتر است ملک سابور در این محل سدی کرده است که آنرا شاذروان خوانند و به حکم آن که شوشتر بر بلندی است.

تحفه العالم و ذیل التحفه میر عبداللطیف خان شوشتری:

مهندسان بعد از آن که ترازوی آب را برآورد نمودند دیدند که به سبب بسیاری رودخانه و شدت آب ساختن شاذروان محال مگر آنکه  آب را اولا  به طرف دیگر جاری نمایند تا آب از رودخانه منقطع گردد بعد از ساختن شادروان آب را به این طرف سیر دهند و آن  را رخنه  ببندند و چنان کردند که  از زیر کوه مذکور الی بند قیر دوازده فرسنگ کامل است و آب را بدان طرف گردانیدند تا شادروان تمام شود.

آثار البلاد و اخبار البلاد (زکریا محمد بن محمد قزوینی) سدۀ هفتم هجری:

تستر یکی از شهرهای اهواز است و جای شهر در بلندی است و شاپور از دور سدی بر آب کرده که مساحتش تقریبا تا شهر یک میل می باشد . این سد پیرامون تستر رسیده سد شاپور بسیار شگفت انگیز است و سراسرش از ستونهای آهنی و بقیه از سنگهای خارا و اگنه اش از ارزیر می باشد.

نزهه القلوب حمدالله مستوفی (سده هشتم هجری):

تستر از اقلیم سیم است اردشیر بابکان تجدید عمارت آن کرد و شکل آن اسب قرار داد. شاپور ذالاکتاف چون از روم به ایران رسید بر قیصر غلبه کرد و پادشاهی یافت قیصر را الزام نمود تا بعد ازتدارک  خرابی که در این ملک بوده آب شوشتر را مثالثه گردانید و آن سدی عظیم بست و جوی دشتاباد که مدار ولایت تستر بر آن است به سبب آن بند جاری شد و در مسالک و ممالک  آمده  که ازآن محکم تر بندی بر هیچ آب نبسته اند.

کتاب مراصد الاطلاع علی اسماء الامکنه والبقاع سده هشتم :

تستر شهریست بزرگ در خوزستان در شوشتر نهرهای بزرگ قرار دارد که شاپور پادشاه ساسانی سدی برآن کرده از عجایب شگفت انگیز ترین ساختمانهاست و طول آن بسیار است.

لرد کرزن در کتاب ایران و قضیه ایرانی:

در حمله تازیان این شهر مقاومت دلیرانه کردند تا اینکه یکی راه خیانت پیمود و بعد از آن تجربه ناگوار در حمله اعراب مردم شوشتر به جای مقاومت با مهاجمین ساختند و راه تسلیم در پیش گرفتندپس از این رو در هنگام حمله تیمور به ایشان امان و عفو داد و حتی گویند که بند والرین تا بند میزان را تعمیر کرد. و حدودا ۳ سال کار ساختن شادروان طول کشید.

پرفسور آرتور کریستین سن:

احتمال دارد شاهنشاه ایران اسیران رومی رادر ناحیه گندی شاپور مستقر کرده باشد ایرانیان مهارت رومیان را در فنون بسیار اهمیت می دادند و بلا شک هم جسر و هم سد بزرگ شوشتر عمل مهندسان رومی است.

شاهنامه فردوسی(نسخه مسکو):

همی برد هر سو برانوش را                        بدو داشتی در سخن گوش را

یکی رود بد پهن در شوشتر                      که ماهی نکردی بر او بر گذر

برانوش را گفت اگر هندسی                      پلی سازی ایندو خیال چون رسی

که ما باز گردیم و این پل بجای                 بماند به دانایی رهنمای

برش کرده بالای این پل هزار                     بخواهی زگنج آنچه آید بکار

تذکره شوشتر، سید عبدالله جزایری:

رومیانی که در حال ساخت سد پل شوشتر بودند از سختی کار در  زحمت بودند و اگر چه حقوق آنها را زیاد می کردند فایده ای نداشت سرانجام قرار بر این شد که برای تشویق و تحریک کارگران، مجمعی مرکب از زنان زیبا روی برای استفاده کارگران ایجاد کنند . بنابراین این رود به ماه پاریان معروف شد.

فن آبیاری در ایران باستان، فن روگن:

پل بند شوشتر از دو پل دیگر و مهم خوزستان از این لحاظ متمایز است .که محور اصلی آن در مسیر یک خط مستقیم قرار نگرفته است.روگن چنین حدس می زند که سازنده پل شوشتر سعی کرده است که پی ها را روی سنگ طبیعی بنا کند در نتیجه نوسان طبیعی سنگهای زیرین محور پل را از خط مستقیم خارج ساخته است پل بند شادروان دارای ۴۰ دهانه بود که طول آن بالغ بر ۵۰۰ متر می باشد.

تاریخ خوزستان از دوره افشار تا زندیه:

شوشتریها بجای مقاومت با مهاجمین، ساختند و راه تسلیم پیش گرفتند از این رو تیمور به ایشان عفو و امان داد حتی می گویند که بند والرین(میزان) را تعمیر کرد. حدوداً ۳ سال طول کشید ساختن پل شادروان.

سفرنامه راولینسون:

پل شوشتر در اثر طغیان آب در زمستان ۱۸۳۲م فرو ریخت و تا زمانیکه من درآنجا بودیم هیچ اقدامی جهت تعمیر آن پل نیامد به هر حال ما ناچار بودیم افراد و توپخانه خود را بوسیله کلک از روی رودخانه عبور دهیم.

ابن بطوطه در سفرنامه خود در هنگام ورود به شوشتر گفته است که بوسیله جسر به این سمت رودخانه آمده اند و ظاهراً شادروان در قرن ۸ ویران شده بود.

سید محمد علی امام شوشتری در کتاب تاریخ جغرافیای خوزستان:

طول این بند تا پل ۴۳۵ زرع و عرض آن ۶ زرع و ارتفاعش ۱۰ زرع و تعداد ۱۵ چشمه دارد.

پل شوشتر2

پیشینۀ مرمت پل شوشتر:

پل بند شادروان در دوره صفوی و حکومت فتحعلی خان حاکم شوشتر مرمت شده است.

بر طبق کتاب تذکره شوشتر: توسط فتحعلی خان بازسازی شده است.

در زمان حکمرانی میرزا حشمت الدوله (نیمه دوم سده ۱۳)هفت چشمه ویران شده بازسازی شد.

در سال ۱۳۱۱ نظام السلطنه مافی قصد مرمت پل را داشته ولی بعلت طغیان نتوانسته این کار را به انجام برساند.

در سال ۱۳۸۰ اولین فعالیت مرمتی پل بند بعد از انقلاب اسلامی صورت گرفته است و دو دهانه از پل مرمت شده اند .

پل شوشتر3

مطالب مرتبط

2 Replies to “پل بند شادروان شوشتر”

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.