محوطۀ باستانی شهر هترا واقع در استان نینوای عراق و در ۱۵۰ کیلومتری جنوب غرب موصل جایی است که اکنون توجه کارشناسان و علاقمندان به تاریخ و میراث فرهنگی را به خود جلب کرده است. این نگرانی زمانی افزون تر شده که نیروهای داعش دست به تخریب نمادین موزه شهر موصل زدند.

شهر باستانی «هترا» یا «الحضر» مربوط به دورۀ اشکانی تغییر مکرر مرزهای جغرافیایی از مشخصه‌های بارز تاریخ طولانی ایران است. در طول تاریخ این سرزمین کهن، مرز‌های سیاسی و فرهنگی بارها تغییر شکل داده‌اند، به دفعات پیشروی کرده و یا پس نشسته‌اند و در هر عقب نشینی بخشی از آثار و میراث ایران را در سرزمین‌های دور به یادگار گذاشته‌اند. هترا نیز از جمله همین میراث ایرانی است که اکنون کیلومترها دورتر از مرزهای سیاسی امروز ایران، داخل خاک عراق واقع شده است.

این شهر باستانی در مرکز استپ‌های خشک شمال الجزیره، واقع در منطقه بین رودهای دجله و فرات، واقع شده است. با توجه به معیارهای امروز، هترا در ۲۹۰ کیلومتری شمال غرب بغداد و ۱۰۵ کیلومتری جنوب غرب موصل قرار گرفته است، اما در دوران باستان این شهر در فاصله ۵۰ کیلومتری شمال غرب پایتخت آشور باستان واقع شده بود.
هترا از اوایل قرن اول میلادی قلمرو حکمرانی یک سلسله محلی بوده است. موقعیت جغرافیایی این محل که در مرز بین امپراتوری اشکانی و روم و در مسیر مهم کاروان‌هایی که از سمت شرق به سوی سوریه، پترا ( در رادن)، بعلبک (در لبنان) و آسیای صغیر می‌رفتند و همچنین اتصال این شهر به شبکه راه‌های روم، سلسله حاکم بر این شهر و البته خود این شهر را قدرتمند ساخته و موجب شده بود که روز به روز بر قدرت این شهر و حاکمانش افزوده شود.

hatra1

شهر هترا که در معماری و فرهنگ آن آمیزه‌ای از سه تمدن ایرانی، یونانی و رومی به چشم می‌خورد، مهم‌ترین محوطه باستانی به جا مانده از دوران اشکانیان است. اهمیت هترا وقتی آشکارتر می‌شود که بدانیم هیچ بنا یا محوطه‌ای با این درجه از اهمیت از دوران اشکانیان در داخل مرزهای ایران باقی نمانده است.

در نتیجه این تحولات هترا که در ابتدا یکی از هجده ایالت امپراتوری اشکانی بود تبدیل به قلمرو کوچک و نسبتاً مستقلی می‌شود که از شهر هترا و محیط پیرامونش تشکیل شده بوده است. در دوران اشکانیان که ایران به صورت ملوک الطوایفی اداره می‌شد، حکمرانان این شهر شاه خوانده می‌شدند و در سلسله مراتب پایین‌تر از شاه اشکانی که شاه شاهان خوانده می‌شد، جای می‌گرفتند.
شواهد باستان‌شناسی و ترجمه متن کتیبه‌های موجود در این شهر نشان می‌دهند که هترا در قرن دوم میلادی رونق گرفته و در همان دوران به میزان چشمگیری بر وسعت‌اش افزوده شده است. بر اساس همین شواهد، دوران رونق هترا بسیار کوتاه بوده و تنها اندکی بعد با سقوط این شهر و تصرف آن به دست ساسانیان، هترا برای همیشه خالی از سکنه مانده است.
نام این شهر آن طور که در متون کتیبه‌های هترایی آمده است در زبان آرامی به صورت «هُتَر» یا «هُآتَرا» است که به نظر می‌رسد بیشتر به معنای محیط بسته، حصار و یا پرچین باشد و نشانگر این مطلب است که این شهر در واقع محلی محصور و حفاظت شده بوده است.
در سال‌های اولیه حکومت ساسانیان، هترا در مقابله ایران و روم با رومیان متحد شد و ارتشیان امپراتور گردیانوس سوم حدود سال ۲۳۰ میلادی در این شهر مستقر شدند. همین مسئله پادشاهان ساسانی را به تسخیر هترا تحریک کرد.
اردشیر اول، شاهنشاه ساسانی نیز در اولین تلاش خود در حصر این شهر در حدود سال ۲۲۰ میلادی شکست خورد و به سرنوشت سایر محاصره کنندگان این شهر دچار شد. اما سرانجام در سال ۲۴۰ و یا ۲۴۱ میلادی این شهر به دست جانشین اردشیر، شاپور اول تسخیر شد. شاپور در اولین سال تاج گذاری‌اش به این پیروزی نایل آمد.

hatra4
بیشتر بناهای هترا از سنگ آهک و سنگ گچ ساخته شده‌اند و همگی آن‌ها تلفیقی از معماری آشوری، هلنیستی(یونانی)، اشکانی (پارتی) و رومی هستند. دیوارهای معبد اصلی از سنگ‌های کنده‌کاری شده با نقوش و تصاویر مرسوم دوران اشکانیان درست شده‌اند. این نقوش به خصوص در حاشیه قسمت ورودی و بالای تیرهای سقف چشمگیرتر هستند. در عین حال تاثیر معماری هلنیستی (یونانی) در نقش‌های حکاکی شده در سرستون‌ها، پایه ستون‌ها، قرنیزها و گچ‌بری‌های تزئینی کاملاً مشهود است. مجسمه‌ها و پیکره‌های بازمانده از این دوران نیز از ویژگی‌های بارزی برخوردارند. نمای روبروی مجسمه‌های هترا با مشخصه‌های مجسمه‌های اشکانی نوعی از هنر دوران پسا هلنیستی که با هنر شرقی ترکیب شده است را به نمایش می‌گذارد. مجسمه‌ها عموماً شمایل خدایان و یا افراد سلسه خاندان فرمانروایی این شهر هستند که بیشتر لباس‌های اشکانی به تن دارند، لباس‌هایی با آستین‌های بلند، شلوار و بالا‌پوش‌هایی که تا روی زانو می‌آیند.

hatra3

محمد بهشتی کارشناس نام آشنای موزه میراث فرهنگی می گوید؛ باید بپذیریم که عراق از زمان هخامنشیان تا دوره اسلامی، استان مرکزی ایران بوده، دوره هزار ساله‌ای که عراق، استان مرکزی ایران بود به نام قلب ایران شهر شناخته شده بود، ‌از آن به بعد هم در ارتباط تنگاتنگ فرهنگی بودیم، ‌ارتباطات فرهنگی ما با عراق آنقدر قوی است که می‌شود گفت میراث مشترک زیادی داریم، آثاری که هست این مساله را تایید می‌کند. نمونه‌اش همین شهر هترا، آثاری است که همه جای دنیا از آن به عنوان اثار ایرانی یاد می‌کنند. به احتمال زیاد، آثار زیادی که در موزه موصل هم خسارت دیدند، ‌آثاری است که به حوزه فرهگی ایرانی تعلق دارد، از این جهت افسوس و حساسیت‌مان بیشتر هم هست.

گفته می شود نیروهای داعش که با انگیزه ازبین بردن شرک و بت پرستی، ‌به موزه موصل حمله ور شدند، اطلاعی از ارزش مادی این آثار نداشتند، ‌شاید اگر به ذهن‌شان برسد که شهری به قدمت هترا، می‌تواند مقصد بعدی شان باشد، نگرانی جدیدی برای یونسکو و دیگر دل‌نگرانان میراث فرهنگی جهانی ایجاد کنند. ‌‌پیش از این، ‌همزمان با سقوط موصل توسط داعش، ‌نیروهای گارد و پلیسی که قرار بود از این شهر حفاظت کنند، پا به فرار گذاشتند، به گفته مقامات محلی هم‌اکنون این منطقه هدف هواپیماهای جنگی نیز است که با بمب‌افکن‌های خود به مهاجمانی که تنها در فاصله یک مایلی این معبد مستقر هستند، حمله می‌کنند. یونسکو نیز طی روزهای گذشته با انتشار بیانیه‌ای رسمی ابراز نگرانی کرده است که مبادا این آثار باستانی ارزشمند به سرنوشت تلخ مجسمه‌های بودا در بامیان افغانستان گرفتار شوند و از صحنه تاریخ محو شوند.
محوطه باستانی که از سال ۱۹۸۵ در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسیده، اکنون در وضعیت اسفناکی به سر می‌برد.

 

مطالب مرتبط

8 Replies to “شهر اشکانی هترا در معرض تهدید داعش”

  1.  

    قبل از اینکه به موزه موصل حمله کنند، تعداد زیادی از آثار معماری منطقه، چه مقبره‌های انبیای بنی‌اسراییل یا بقاعی که از نظر مسلمین مورد توجه بودند، را تخریب کردند و الان هم شاهد فاجعه موصل هستیم.

  2.  

    بد نیست بدونین شهر بغداد پایتخت امروز عراق، مربوط به ایران زمان ساسانی بوده و شهرتیسفون که امروز در عراق واقع شد در دوره های مختلف پایتخت ایران بوده و شهر هترا یا همون الحِضر یکی از ایالت های امپراتوری اشکانیان یا پارتیان بوده است.

  3.  

    عکس‌های حمله به مجسمه‌ها و آثار موزه موصل و نفرت و خشونتی که در این عکس‌ها به چشم می‌آید، ‌کمتر از زنده سوزاندن آدم‌های اسیر شده به دست داعشی‌ها نیست.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.