جشن یلدا

yalda night
 

«یلدا» واژه‌ای سریانی و به معنی میلاد و ولادت است. رومیان آن را ناتالیس آنویکتوس (Natalis Invictus) یعنی روز تولد مهر «شکست ناپذیر» می‌نامیدند. یلدا در اصل جشن ظهور میترا یا مهر بوده که مسیحیان در قرن چهارم میلادی آن را روز تولد مسیح دانسته‌اند.

یلدا آغاز زمستان و شب آخر پاییز است که بلندترین شب سال است و در آن شب یا نزدیک به آن، آفتاب به برج جدی تحویل می کند.

مراسم یلدا، برای ما ایرانیان رسمی دائمی است به قدمت تاریخ و فرهنگ تمدن ما. رسمی که همواره چه در اوج رفاه، چه در جنگ و در فقر و فاقه در ایران برگزار شده است.

قدیمی ترین مآخذی که از جشن یلدا در آثار نوشتاری بحث می کند عبارتند از: آثارالباقیه اثر ابوریحان بیرونی(۳۶۲-۴۲۰ ه.ق) و زین الاخبار گردیزی (متولد حدود ۴۰۰ ه.ق) .

یلدا جشنی مردمی و بر پایۀ عشق و علاقۀ مردم ایران است که سلسله های فرمانروای گذشته نقشی بر آن نداشته اند. اگر چه در تاریخ آمده که حکومت دینی ساسانیان نسبت به این جشن کم لطف بودند و دلیل آن، علاقمندی پیروان مغان«مادی» و «مهرپرستان» به این جشن بوده است.

یلدا پر آیین ترین مراسم ایرانی پس از نوروز به شمار می رود. در ایران باستان روز اول دی را به خورشید نسبت داده اند و این انتساب منطقی است. در این روز، خورشید دوباره زاده می شود.

در ایران باستان، برای شب یلدا مراسم و آیین هایی داشته اند و آن شب را تا بامداد بیدار می مانده اند تا طلوع خورشید تازه متولد شده را نظاره گر باشند. ایرانیان برای تماشای خورشید در بامداد روز نخست در به ساختمان های چهارتاقی می رفته اند. از میان آن ها، چهارتاقی نیاسر کاشان، هنوز پابرجاست.

از دیگر آیین های ایرانیان باستان در شب یلدا تزیین درختی سبز به نشانۀ سبزی و جاودانگی به مفهوم روز تولد خورشید بوده است. دختران جوان در این شب لباس های بافته شده از نقره به درخت می بستند و آرزو می کردند.

در ایران باستان، روز را آفریدۀ مزدا و شب را آفریدۀ اهریمن می شناختند، برای همین ایرانیان در شب آتش می افروختند تا خانه روشن باشد و نیروی شر، دیوان، پریان و جادوگران از خانه رخت بربندند.

به اعتقاد نیاکان باستانی ما، در این شب، بین تاریکی و روشنی کارزار است. آنان بر این گمان بودند که هر کس، در این شب، تا بامداد، با سرگرمی ها و خوراکی خود را مشغول کرده و نخوابد، بیداری او کمکی باشد – هرچند کم – به فرشتۀ راستی و فرشتۀ نظم. آنان نگران و منتظر هستند تا پایان این کارزار را با دمیدن صبح و دیده شدن نخستین فروغ روشنی جشن بگیرند.

جشن یلدا، نشانی از دانش کیهانی نیاکان ما ایرانیان نیز هست، چراکه آنان به گاهشماری خورشیدی دست یافته بودند. آنان به این شب «شب چله» نیز می گفته اند، زیرا از فردای آن، چلۀ بزرگ که چهل روز به طول می انجامید، آغاز می شود.

این روزها در هیاهوی ماشین ها و همهمۀ رسانه ها، دیگر صدای پیرزنانی که شب یلدا کنار کرسی های گرم محبت برای نوه هایشان قصه می گفتند، شنیده نمی شود. از آن همه شاهنامه خوانی و عشق به حافظ و مشاعره، پختن نان و غذای خاص، تدارک میوه و نگهداری آن به زحمت آویزان کردن از سقف و در پاکَنه * پنهان کردنش خبری نیست. شاید یلدایمان رنگ و بوی باستانی خود را از دست داده اند، اما بازهم آن را زنده نگه می داریم تا یادمان بماند که مهر زایشی همیشگی دارد.

*(Pakane) پاکنه : پله ای که داخل قنات، کاریز، پی آب، یا جای دیگر کنده باشد.

«نازیلا ابویی مهریزی»

منابع و مآخذ:

آموزگار، ژاله، به نقل از سیما سلطانی، بخارا، ۱۳۸۵

رجبی، پرویز، جشن های ایرانی، تهران:قزوین، ۱۳۷۵

شب یلدا، بخارا، شمارۀ ۵۷، آذر و دی ۱۳۸۵

صداقت کیش، جمشید، جشن یلدا، تهران: خجسته، ۱۳۹۰

فره وشی، بهرام، جهان فرودی، تهران: دانشگاه تهران، ج ۲، ۱۳۸۲

9 دیدگاه در “جشن یلدا

  1.  

    اینکه با این مقاله خوب چکیده مطالب چند کتاب رادراختیار ما قراردادید ازشما سپاسگزارم.این روزها بدلیل مشکلات روزمره مردم کمتر وقت مطالعه دارن واین جورمطالب کوتاه وخواندنی کمکیه به افزایش اگاهی نسبت به فرهنگ واداب وسنن ایرانی که انصافا غنیه.با تشکر

  2.  

    درود
    سپاس بی حد و مر از سرکار خانم نازیلا ابویی. گزیده خیلی خوبی بود و کارآ. امیدوارم همیشه و در هر حال و مقام، قلمشان روان باد.
    پیشنهاد من به مدیر تارنما این است که در صورت صلاحدید، نام نگارندگان را به همراه ارجاع ذکر کند. البته بدیهی است برای تمام مطالب نمی‌توان این کار را به انجام رساند، لیکن تا آنجا که می‌شود.
    پاینده باشید و شاد

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.