در یک نگاه کلی می توان گفت،جشن ها ی ایران باستان در باورهای دینی،پدیده های ماورالطبیعی و نیز برخی رخدادهای مهم روزگارشان ریشه دارند.

بررسی دقیق متون و گزارش های تاریخی برجای مانده از شاهان دودمان های ایران باستان نشان می دهد ،دربرخی موارد ریشه پیدایش جشنی در حوادث و یا رهایی از بلایی گستره و دامنگیر بوده است.

آنچه قابل تامل به نظر میرسد،پیوند معنی دار روند زندگی ایرانیان در اغلب طبقات اجتماعی و دوره های تاریخی با فرآیند شکل گیری،گسترش و نهادینه شدن جشن های ایران باستان است. دراین بین طبقه دهگانان شامل زمین داران و صاحبان اراضی وسیع که در جامعه ساسانی از قدرت و جایگاه اجتماعی و سیاسی بی بدیلی برخوردار بودند و به طبع آن کشاورزان و تمامی صاحبان پیشه های مرتبط با کشت وزرع،بیش از سایرین به سالنامه جشن ها که بر اساس تقویم زراعی تنظیم می شد وفادار بودند.(چکیده)

وحید اسدی              کارشناس ارشد تاریخ  ایران باستان
وحید اسدی کارشناس ارشد تاریخ ایران باستان

کلید واژه ها : ایران باستان ، جشن های ایران باستان ، گاهانبار ،مهرپرستی ، ساسانیان

مقدمه:

جشن های و اعیاد ایرانیان باستان دارای گستره و تنوع چشمگیری بوده اند، بگونه ای که تمامی فصول و ماه های سال را شامل شده و ناظر بر بسیاری از رفتارها و سنت های رایج مردم ایران باستان متصور می شوند. هنگامی که به جشن های ایرانیان باستان که در متون ادبی و تاریخی از آنها نام برده شده می نگریم، اغلب ایام سال را قرین شادی های نمادین و مرتبط با روح زندگی مردم همراه با مناسک و مراسم عمومی می بینیم.

جشن های ایرانی اگرجه از قرون گذشته ، دوران فرمانروایی هخامنشیان ، رونق داشته اند و حتی پس از استیلای فرمانروایان سلوکی و اشکانی ، متداول و معمول مانده اند ، ولی نکته حائز اهمیت و توجه آن است که پس از شکل گیری سلسله ساسانی و به مرور ایجاد و قدرت گیری سازمان دینی زردشتی ، بتدریج جشن ها در سایه توجه ابزاری روحانیون زردشتی ، رنگ و بوی دینی بخود گرفتند.بنظر می رسد این تحول اجتماعی و حکومتی جشن های ایرانیان ، رفته رفته قواعد دست و پاگیر و رسوم پیچیده و ملال آوری را با آنها عجین کرده باشد.

جشن های هفتگانه:

این جشن ها در عصر ساسانیان بسیار متداول و معمول بوده اند و به گاهانبار موسوم بوده و با فصول سال مرتبط می شدند. بطور کلی شش گاهانبار در سال وجود داشت که در ماه های اردیبهشت ، تیر ، شهریور ، مهر ، دی و پنج روز گمشده (خمسه مسترقه) برگزار می شدند.

بررسی موسم برگزاری و نامگذاری جشن های گاهانبار ، حاکی از اهمیت تقویم زراعی ایران باستان و بطور کلی امر کشاورزی در شکل گیری آنها می باشد.

میانه سبزی یا میانه بهار مربوط به جشن ” میذیوی زرمینه ” بود که در اردیبهشت ماه هر سال برگزار می شد.

میانه تابستان ، موسم برپایی جشن ” میذیوی شم ” بود که در تیر ماه برگزار می شد.

“پتیش ههیه ” موقع به بار آمدن کشت و زرع بود و زمان برپایی جشنی دیگر که با موفقیت کشاورزی و درآمد اقتصادی توام بود و در ماه شهریور برپا می شد.

“ایا ههیه “به معنی بازگشتن به خانه و در واقع قرین بازگشت گله های دام کشاورزان و دامپروران از مراتع به خانه پس از چرای تابستانی و پرواربندی بود که موسم آن مهر ماه بوده است.

در دی ماه نیز جشن ” همسپثئدیه ” برگزار می شد که مربوط به همان پنج روز گمشده هر سال می شد.

به این ترتیب می توان متصور شد، شش جشن گاهانبار ذکر شده به همراه جشن مهم “نوروز” هفت جشن بزرگ و اصلی ایرانیان در زمان ساسانی را تشکیل می دادند.

موبدان زردشتی معتقد بودند ، زردشت خود این جشن های هفتگانه را پایه گذاری نموده و از همین روی برپایی آنها را در زمره تکالیف دینی و وظایف مذهبی قلمداد می نمودند.

جشن های هفت گانه ایران ساسانی در پیوند با باور کهن دینی هفت امشاسپند بزرگ و همسنطور آفرینش هفتگانه جهان در اعتقادات دینی زردشتی متصور است.

پس از ورود اسلام به ایران ، از میان هفت جشن بزرگ و مهم ایرانی تنها جشن نوروز همچنان باقی ماند و شش جشن گاهانبار دیگر به فراموشی سپرده شدند. شاید بتوان دلیل این امر را در خاستگاه و ریشه دینی شش جشن گاهانبار و تعلق شدید آنها به باورهای مذهبی زردشتی دانست.

برخی پژوهش گران تاریخ ایران باستان معتقدند دلیل مهم دیگر درباره علل زوال این جشن ها بجز جشن نوروز را باید در قدمت و ریشه های اجتماعی آنه جستجو کرد.از سوی دیگر آداب و تشریفات پیچیده و ملال آوری که موبدان زردشتی برای برپایی این جشنها وضع نموده بودند سبب خستگی و کسالت مردم می شد.

نکته حائز اهمیت دیگر وجود عدد هفت در شما این جشن هاست.این نماد را می توان با آموزه های کهن مهر پرستی در سرزمین ایران مرتبط دانست.اهمیت و تقدس عدد هفت در آداب و رسوم جشن نوروز نیز در جای خود قابل توجه است. ازجمله اینکه در سینی ای هفت درهم سفید که در همان سال ضرب شده بود، به همراه هفت گونه بذر یا خود گیاه دارای دانه و هفت ترکه از درختان گوناگون گذاشته به پادشاه و دیگر بزرگان پیشکش می کردند …

;p

( این پژوهش دارای بخش های مختلفی است که در خصوص جشن های گوناگون ایرانیان باستان بوده و به فراخور ایام و مقارن هر کدام از جشن های ایران باستان تقدیم دوستان خواهد شد و  نخستین آنها نیز جشن مهرگان خواهد بود.)

 

کتابنامه:
.بیرونی ابوریحان،آثار الباقیه.ترجمه دانا سرشت،انتشارات امیر کبیر۱۳۷۷
.گردیزی.محمود،زین الاخبار،تصحیح و مقابله عبدالحی حبیبی،دانشگاه کابل
.گیرشمن. رومن،تاریخ ایران از اغاز تا اسلام،نشر علمی و فرهنگی ۱۳۸۳
.انصاف پور.غلامرضا،تاریخ زندگی اقتصادی روستائیان و طبقات اجتماعی ایران.سهامی انتشار۱۳۵۲
.یارشاطر.احسان،تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان.جلدسوم.پژوهش دانشگاه کمبریج،انتشارات امیرکبیر۱۳۸۹
.قدیانی.عباس،فرهنگ جامع ادیان و مذاهب.نشرآرون۱۳۹۱
.جنیدی.عباس،زروان،نشر نقش جهان۱۳۵۸
.رضی.هاشم،گاهشماری و جشن های ایران باستان.نشرقلم۱۳۷۹
.اذکایی.پرویز،نوروز،تاریخچه و مرجع شناسی.نشر علمی و فرهنگی۱۳۷۱
.یغمایی.اقبال،زگفتار دهقان.نشر توس۱۷۵
.ستاری.جلال،پژوهش در کیش و اسرار میترا.نشر میترا۱۳۹۰
.صداقت کیش.جمشید،جشن یلدا.نشر خجسته۱۳۹۰
.هینتسه.آلموت،برنامه به عبارت دیگر؛تلویزیون BBCفارسی،دسامبر۲۰۱۲

6 Replies to “خاستگاه جشن های ایران باستان”

  1.  

    سلام.
    به نظر میاد همونطور که کاربرانی مثل من با بازخوانی بخشی از فرهنگ پیشینیانمون احساس خوشایندی پیدا می کنیم و فضای تکنولوژیک کنونی برامون تعدیل می شه و بازگشنتی به طبیعت و زمینه های طبیعی آداب و رسوم گذشتگانمون حاصل میشه، رسانه ای مثل صدا و سیما هم می تونه با الهام گیری از زمینه های تاریخ باستان وآداب، مناسک و جشن ها و به تصویر کشیدن آن ها در قالب های مختلف برنامه ای، راه رو برای بهره برداری شبکه های خارجی از این طیف محتوا برای جذب بینندگانی که گرایش های ملی دارند، جلوگیری کنه و در عین حال مخاطبان بیشتری رو برای رسانه ملی به ارمغان بیاره.

    1.  

      سلام و سپاس بسیار
      لطف و توجه شما دوستان گرامی انگیزه و توان مضاعف می آفریند
      انشاالله طی روزهای آتی ریشه ها و مناسک جشن مهرگان تقدیم خواهد شد.
      همچنان ما را همراهی بفرمائید، لطفآ

  2.  

    سلام.افسوس که در گذر زمان جشن ها فراموش شدن.همخوانی این جشن ها با طبیعت تلطیف کننده روح و روان انسانه.ممنون از پرداخت و اطلاع رسونیتون.دیر بمانید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.