تاریخ جامع ایران

روزبه زرین کوب1
 

دکتر روزبه زرین کوب عضو هیئت علمی گروه تاریخ دانشگاه تهران در زمرۀ اساتید ممتاز و متمایز تاریخ ایران باستان است که البته در تألیف مجموعۀ بیست جلدی تاریخ جامع ایران نیز دست داشته است. نوشته ای که در پی آمده چکیدۀ مصاحبه با این پژوهشگر و مدرس دانشگاه دربارۀ اثر ارزشمند تاریخ جامع ایران است.

ابتدا باید به این نکته اشاره شود که پیش از این نیز در دهه های اخیر، ایرانی ها – اگرچه نه چندان زیاد- در نگارش تاریخ عمومی ایران نقش داشته اند. نخستین نمونه ای که می توان به آن اشاره کرد، به حدود سال ۱۳۰۶ شمسی بازمی گردد که جلساتی با حضور علامه محمد قزوینی، محمدعلی فروغی، ابوالحسن فروغی و عباس اقبال آشتیانی برگزار شد و حاصل آن، تصمیمی بود که درباره نگارش تاریخ کاملی برای ایران گرفته شد. مقرر شد این طرح به دست سه نفر به انجام رسد: مشیرالدوله حسن پیرنیا برای دوره پیش از اسلام، سیدحسن تقی زاده از آغاز دوره اسلامی تا آغاز دوره مغول و عباس اقبال آشتیانی برای عصر مغول به بعد. حسن پیرنیا ایران باستان را در سه مجلد تا پایان دوران اشکانیان نگاشت. سیدحسن تقی زاده کتابی را با عنوان از پرویز تا چنگیز طراحی کرد که موفق به انجام آن نشد و تنها مباحث مربوط به اواخر دوره ساسانی و اوایل دوره فتوح اسلامی را به رشته تحریر درآورد. عباس اقبال نیز تاریخ مغول را تدوین کرد، اما به دلایلی از ادامه راه بازماند. ناگفته نماند که مرحوم اقبال آشتیانی، بعدها کتاب تاریخ مفصل ایران را نوشت که شرح مجمل و مفیدی از تاریخ بعد از اسلام ایران بود. پس از آن، چند نفر دیگر به تألیف تاریخ عمومی ایران پرداختند که از آن جمله اند: عباس پرویز با کتاب تاریخ دو هزار و پانصد ساله ایران در سه مجلد، عبدالله رازی با کتاب تاریخ کامل ایران و محمدجواد مشکور با کتاب تاریخ ایران زمین. در دهه ۱۳۵۰ هم برنامه ای در دانشگاه تهران مطرح شد و چند نفر برای نگارش تاریخ ایران انتخاب شدند که آن هم به مرحله اجرا نرسید. از آن جمع، تنها دکتر عبدالحسین زرین کوب، جلد اول تاریخ مردم ایران را درباره تاریخ ایران قبل از اسلام نگاشت و چند سال بعد، جلد دوم آن را تا پایان آل بویه به چاپ رساند. این کتاب که قرار بود در چهار مجلد، یک دوره کامل از تاریخ ایران را شامل شود، به دلایلی به پایان نرسید، اما استاد زرین کوب چند سال بعد، اثر دیگری را با عنوان روزگاران مهیا کرد که تاریخ عمومی ایران با زبانی ساده بود و مخاطبش، عموم مردم ایران و فارسی زبانان بودند.

علاوه براین، بیگانگان هم به نگارش تاریخ عمومی ایران توجه نشان دادند. در سال ۱۸۱۵ میلادی، جان ملکم و درست یک قرن بعد، ژنرال پرسی سایکس دست به نوشتن تاریخ ایران زدند. تاریخ دانان اتحاد جماهیر شوروی نیز از نیمه سده ۲۰ میلادی به بعد، چند تاریخ عمومی درباره ایران، به صورت گروهی تألیف کردند که از آن میان، یکی از سوی دانشگاه دولتی لنینگراد (= سن پطرزبورگ) در ۱۹۵۷ میلادی منتشر شد و دیگری را دانشگاه دولتی مسکو در ۱۹۷۷ میلادی چاپ کرد. در میان سال های ۱۹۶۸ تا ۱۹۹۱ هم تاریخ عمومی ایران در دانشگاه کمبریج در هفت مجلد به رشته تحریر درآمد که صرفا شامل تاریخ سیاسی نبود و مباحث متنوعی را در مطالعات ایران شناسی شامل می شد.

اما طرح تاریخ جامع ایران ، طرحی کاملا ایرانی است؛ یعنی تاریخی است جامع، با نگاه، رویکرد و طرحی ایرانی که در بیشتر موارد به قلم ایرانیان نوشته شده است. افزون بر این، در سال های پس از انتشار <<تاریخ ایران دانشگاه کمبریج>>، پژوهش های بسیاری انجام شده بود که صورت پراکنده داشت. در نتیجه، احتیاج به منبع و مرجعی بود که همه تاریخ ایران را یکجا، فراهم آورد و در اختیار مردم ایران قرار دهد. البته در این کار، از جمعی از نخبگان و مورخان استفاده شد که در میان آنها، تاریخ دانان و ایران شناسان خارجی هم بودند که البته همگی اهل تحقیق به حساب می آیند. به هر جهت، علم تاریخ و دانش ایران شناسی در دهه های اخیر، تغییر یافته و متحول شده است و لازم بود تا چنین مجموعه بزرگی تألیف و تدوین و مطالعات پیشین تکمیل و تجدید شود.

درواقع، یکی از نیازهای فرهنگی جامعه ایرانی، نگارش چنین کتابی بوده است؛ چراکه در حال حاضر با بحران های هویتی روبه رو هستیم و جوانان ما، بیش از دیگران در معرض این خطرها قرار دارند. در عین حال، آن دانش و حوزه مطالعاتی ای که می تواند در صف مقدم این جبهه قرار گیرد و جوان را هوشیار کند، دانش تاریخ است. تاریخ نگاران به عنوان حافظان هویت، مصالح و منافع ایران دست به کار می شوند و از هویت، فرهنگ، تاریخ و تمامیت این سرزمین دفاع می کنند؛ ازاین رو، تألیف تاریخ ایران، به مسئله اساسی ما تبدیل شده و مشخص است این مجموعه با اهداف خاصی که ذکر شد، تهیه شده است تا جوانان را که نیازمند دانستن بیشتر هستند، راهنمایی کند و آنان را به تأمل و تفکر در گذشته خود، آنچه دارند و توانایی هایی که در تاریخ داشته اند، آگاه کند تا به آن نسل که دچار بحران هویت شده، امیدواری دهد. این آگاهی و امید، با مجهول ماندن زوایای تاریک تاریخ، رخ نمی دهد و مجموعه تاریخ جامع ایران می تواند نادانسته ها را به آگاهی برای نسل های بعد، تبدیل کند.

یکدست کردن این کتاب، طبعا و قطعا به سبب وجود نویسندگان بسیار با دیدگاه های متفاوت- از پژوهشگران ایرانی و ایران شناسان غیرایرانی- و نزدیک کردن آنها به یکدیگر، کاری سهل و ساده نبوده است. اما بدیهی است کنار هم قراردادن عده ای از متخصصان نخبه، به خودی خود، کاری بزرگ و ستودنی است. بی شک، این مجموعه پس از انتشار می تواند محققان و جوانان را به تحقیق در باب گوشه هایی از تاریخ ایران که در این مجموعه، کمتر بدان پرداخته شده، ترغیب کند تا در آینده کاری مفصل تر و کامل تر به انجام رسد. به یقین، نقد منصفانه و عالمانه می تواند بر غنای علمی این مجموعه بیفزاید. اگر مجموعه تاریخ جامع ایران بتواند نقد علمی را -که در کشور ما چندان به آن توجه نمی شود- در جامعه علمی ایران رواج دهد، به نظر می رسد وظیفه خود را انجام داده است.

برگرفته از ضمیمۀ روزنامه شرق

3 دیدگاه در “تاریخ جامع ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.