تاریخ جامع ایران

تورج دریایی1
 

سال هاست خارج از ایران زندگی می کند و به تحصیل (از لیسانس تا دکترا، در رشته تاریخ دانشگاه UCLA) و تدریس می پردازد، اما از آنجا که در همه این سال ها دل در گرو وطن داشته، از تحقیق و تفحص در گذشته این سرزمین- دوران باستان، به ویژه روزگار ساسانیان که حوزه تخصصی اوست- دست نشسته و هر روز می کوشد پژوهش هایش را با منابع و مدارک تازه تر، به روز کند، تا آنجا که حتی ایرج افشار که نادره ایران شناسان بود نیز تصدیقش می کرد. دکتر تورج دریایی، ۴۸ ساله که در معتبرترین انجمن های ایران شناسی و خاورشناسی جهان صاحب کرسی است، در مجموعه تاریخ جامع ایران، مقاله ای با محوریت و موضوعیت نظام اداری ایران باستان به رشته تحریر درآورده است. او که اکنون استاد تاریخ ایران و رئیس مرکز ایران شناسی سموئل جردن، دانشگاه کالیفرنیا در آمریکاست، در گفت وگوی مکتوبی که در ادامه می خوانید، به پرسش های شرق پاسخ داد.

تهیه و تدوین مجموعه سترگِ ۲۰جلدی تاریخ جامع ایران در مرکز دایره المعارف بزرگ اسلامی، در ۱۴ سال و با حضور ۱۷۰ پژوهشگر ایرانی و خارجی میسر شد. آیا نمونه ای سراغ دارید که با این گستردگی، به سامان رسیده باشد؟ مراد از این پرسش، این است که در این مجموعه، به وجوه اجتماعی، فرهنگی، هنری و اقتصادی ایران -که تاکنون کمتر مورد مداقه قرار گرفته بود- توجه خاصی شده است.

کتاب های جامع تاریخی از این دست، به دلیل هزینه های بسیار تولید محتوا و چاپ معمولا با پشتیبانی دولت ها و مؤسسات فرهنگی بزرگ نگاشته می شوند. نظیر این کار در اروپا، آمریکا و آسیا نیز صورت گرفته است و جای خوشحالی است که این مهم نیز در ایران به ثمر رسیده است. برای هر کشور و جامعه ای لازم است اقلا یک یا دو سری کتاب تاریخی مهم با مطالعه تمام جنبه های آن منتشر شود و در دسترس عموم مردم و محققان قرار گیرد. مردم کشور ما نیز باید با تاریخ کشور و سرزمین خود آشنا شوند و این کار در تاریخ جامع ایران در ۲۰ جلد با استفاده از محققان بنام ایرانی و خارجی صورت گرفته و تاریخ به روز ایران را در اختیار محققان و علاقه مندان به این حوزه قرار داده است.

از آنجا که تا امروز، تواریخی از این دست، تنها به سیاست چون جنگ ها و پادشاهان – که خود اِشراف کاملی به آن دارید – پرداخته اند، عنایت به ناگفته های تاریخ که نسبت مستقیمی با زندگی مردم دارند، چه اهمیتی دارد؟ و آیا می تواند زوایای تاریکِ تاریخ را روشن کند؟

در قرن بیستم سنت بر این بود که برای نوشتن تاریخ مملکت یا تمدنی، اول به تاریخ پادشاهان و بزرگان توجه می شد. البته درباره ایران زیاد چاره ای هم نبود؛ چون منابع ما تاریخ های سلطنتی یا استانی درباره دربار و جنگ ها بود، اما در این چند دهه، مدارک جدیدی یافت شده است که تاریخ مردم فلات ایران را نیز تا حدودی روشن می کند و اکنون می توان کمی بیشتر به تاریخ زندگی و مردم ایران زمین پرداخت. اهمیت این موضع آن است که مردم مملکت ما مانند بقیه مردم می خواهند بدانند در طول تاریخ چگونه زیست می کرده اند و چگونه به اینجا رسیده اند، بنابراین سیر تکامل جامعه و مردمی که در این فلات زندگی کرده اند، روشن کننده افکار و اعمال ماست. از همین رو مهم است در هر نسلی و دوره ای تاریخ ما بازنویسی شود و با یافت منابع تازه، نقاط تاریک و مبهم روشن تر شود.

شما در این مجموعه مقاله ای در باب نظام اداری ایران باستان، به رشته تحریر درآورده اید. چرایی لزوم توجه به این بخش را بیان کنید.

باعث افتخار بنده است که به عنوان یکی از نویسندگان این مجموعه بزرگ هستم. یکی از مهم ترین دستاوردهای ایرانیان دوران باستان، نظم اداری آنها بود که در نوشته های هرودوت و منابع دیگر درباره راه ها و چاپارها و گذرنامه و مدارک تقسیمات اداری و کنترل آن اطلاعاتی درباره دوران هخامنشی تا ساسانی وجود دارد. مهرها و گل مهرها و نامه های اداری، همه وقت نشان دهنده این نظم و ترتیب شاهنشاهی در ایران باستان است. باید بدانیم هیچ سیستم حکومتی ای بدون داشتن نظم اداری نمی تواند پابرجا بماند. به نظر من یکی از دلایل مهم پا گرفتن چند حکومت مقتدر در ایران باستان، داشتن همین سیستم منظم و افرادی است که بتوانند چنان شاهنشاهی هایی را کنترل کنند. گفتنی است بعد از آمدن اسلام نیز ایرانیان برای اداره خلافت عباسی برگزیده شدند و این سنت کشورداری و اداری ادامه یافت.

به نظر جناب عالی، بعد از انتشار تاریخ جامع ایران، آیا افق های تازه ای در تاریخ نگاری ایرانی، به ویژه در دوران باستان که محل اصلی مطالعات و تحقیقات شماست، گشوده خواهد شد؟

من به دیگر فصل های کتاب نظر نینداخته ام، ولی چون نام برخی از نویسندگان را شنیده ام، می توانم بگویم که محققان درجه یک دست اندرکار این کتاب بوده اند و تاریخ نگاری دوران ما را به قرن بیست ویکم روزآمد کرده اند. گفتنی است که هنوز بسیاری هستند که کتاب تاریخ ایران باستان مشیرالدوله را به عنوان کتاب مرجع استفاده می کنند. برای همین امیدوارم در آینده این کتاب جایگزین بسیاری از کتاب های قدیمی تاریخ باستان که به فارسی نوشته شده، شود.

تصور می کنید از پسِ انتشار این مجموعه، چه افق های تازه ای در دیدگاه مورخان و ایران شناسان خارجی به ایران پدید آید؟

چون کاری به این وسعت که درباره هر موضوعی بحث می کند، مهم است، به طور حتم می تواند راهگشای مطالعه جدی و بیشتر درباره ایران باشد. اگر این کتاب به انگلیسی ترجمه شود، می تواند نشان دهنده سطح علم و تحقیق ایرانیان در کشور و خارج از مرزهای ما باشد.

از آنجا که جوانانِ نسل امروز، کمتر اطلاعی از گذشته خود دارند و آنچه در اختیارشان قرار گرفته، منشورات ایران شناسان و خاورشناسان غیرایرانی -با قضاوت های بعضا غیرواقع- است، انتشار مجموعه مقالاتی در یک عنوان، با چنین جامعیتی، می تواند در تنویر افکارشان، مؤثر واقع شود؟

این مجموعه حاصل نوشته های ایران شناسان ایرانی و خارجی است و این همکاری ما را به این حقیقت می رساند که علم امروز در دست یک گروه یا قاره خاص نیست. برای اینکه ما دیدی عادلانه به گذشته داشته باشیم، لازم است دیدگاه های متفاوت را بخوانیم و نوشته ها را بسنجیم. با درنظرگرفتن دید خودی و غیرخودی، جوانان می توانند درباره گذشته بهتر قضاوت کنند. تا چند سال پیش، این نوع مطالعات را غربی ها و با دید ویژه خود انجام می دادند که گهگاه ایرانیان نیز در آن سهیم بودند. امروزه این کار بزرگ در ایران انجام می شود که در یک مجموعه به چاپ رسیده و باعث افتخار ایران و ایرانیان است که توانستند این کار مهم را انجام دهند.

برگرفته از ضمیمۀ روزنامه شرق

2 دیدگاه در “تاریخ جامع ایران

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.