تاریخ نگاری به شیوه گردیزی با نگاه به زین الاخبار تصحیح و مقابله عبدالحی حبیبی( دانشگاه کابل)                                             ابوسعید عبدالحی ضحاک بن محمود گردیزی (جردیزی) در زمره مهم ترین مورخان سده پنجم هجری قمری است که معاصر با ابوالفضل بیهقی و ابوریحان بیرونی بوده است. وی دبیردیوان رسالت دربارغزنوی و زیر نظر بونصرمشکان و بوسهل زوزنی(رؤسای دیوان محمود غزنوی واسلافش) بوده و بنظرمی رسد به متون و اسناد تاریخی دیوان دسترسی داشته است.فارغ از گزارش های مستند وی درباره اتفاقات مقارن فرمانروایی غزونیان که می توان آنها را ازجمله منابع دست اول تاریخی به شمار آورد،بخشی از کتاب زین الاخبار او نیز به شرح رویدادها واحوالات انبیاء وپادشاهان اختصاص دارد که در گروه تاریخ عمومی جهان دسته بندی می شود.دراین بین شرح حال پادشاه ساسانی و همینطور آداب و سنن جامعه ایران  در دوران ساسانی که گردیزی آنها را به نقل از دیگر مورخین ویا آثار مکتوب موجود درآن روزگار،گردآوری نموده،خالی از فایده نیست.به ویژه توصیف جشن های ایرانیان در زمان فرمانروایی ساسانیان که دراین تحقیق ذکری ازآنها آمده است.

معرفی نویسنده:

وی متولد قصبه ویا قلعه ای به نام گردیز یا جردیز حوالی ناحیه شرق غزنه بوده است. عمده شهرت گردیزی به واسطه تالیف کتاب “زین الاخبار” است . وی در سال ۴۵۳ هجری قمری وفات یافته است. از آنجا که نسخه های اصلی کتاب بدون مقدمه یا دیباچه هستند ،اطلاعات زیادی درباره نویسنده آن در دست نیست . ممکن است او یکی از دبیران دربار محمود بوده باشد و شاید نسبتی با آن گردیزی که عهد و لوای حکومت را از سوی خلیفه القادر بامر الله برای مسعود به نیشابور آورد داشته باشد.

کتابشناسی :

زین الاخبار گردیزی را تاریخ عمومی جهان تا سال ۴۳۳ هجری قمری می دانند. این  کتاب در سال ۴۴۳ هجری قمری تالیف شده و عمدتا وقایع و حوادث سالهای ۳۸۹ تا ۴۳۳ ه.ق را شرح می دهد . آنچه اهمیت بسیاری به این کتاب داده همزمان بودن نویسنده با رخدادهایی است که در اثر خود ثبت کرده است. نکته مهم درباره اعتبار و صحت گزارش های گرد آمده در زین الاخبار آنست که ، گردیزی وقایع ۵۵ سال (حدفاصل بین سالهای ۳۸۹ تا ۴۴۳ ) را از دید خود و یا از زبان شاهدان عینی آنها که مورد اعتماد ایشان بوده نقل نموده است . این کتاب در زمان حکومت عبدالرشید فرزند محمود غزنوی تالیف شده است .(۴۴۱-۴۴۴ ه.ق)

امروزه از کتاب زین الاخبار تنها ۲ نسخه باقی مانده که هر دو در بریتانیا نگه داری می شود :

۱- نسخه کیگزکالج کمبریج که در سال ۹۰۳ یا ۹۳۰ میلادی در هند نوشته شده است.

۲- نسخه کتابخانه بادلیان آکسفورد که در تاریخ ۱۱۹۶ میلادی در هند نوشته شده است.

گفته میشود زین الاخبار در شمار قدیمی ترین کتب تاریخ عمومی موجود به زبان فارسی پس از تاریخ بلعمی قرار دارد . همینطور قدیمی ترین اثر تاریخ مستقل فارسی به نثر است که دورهای پادشاهی شاهان ایرانی پیش از ورود اسلام و پس از آن را نقل می  کند . علت انتخاب نام کتاب شاید مرتبط با لقب سلطان عبد الرشید ، یعنی “زین المله” باشد که از سوی خلیفه “القائم به امر الله” به او اعطا شده بود . از جمله ویژگی های کتاب ، وجود فهرست برای اشخاص و حکومتها است و همینطور وجود تعلیقات درآن است که در آن نکات و بخشهای نیازمند توضیح ، تبیین و روشن شده است . بخشی از کتاب به پادشاهان افسانه ای دوره پیشدادیان و عهد طهمورث اختصاص یافته است . این کتاب از جهت دربرداشتن منابع تاریخ سامانیان وغزنویان ماخذ بسیار مهم و معتبری به شمار می آید .

تقسیمات تاریخی به شیوه گردیزی :

کتاب زین الاخبار از ۳۰باب تشکیل شده است :

باب اول : اندر آفرینش زمین و زمان .( آفرینش ۶ روزه جهان )

باب دوم : اندر شجره اشاب انبیاء .( شجره انبیاء تا ابراهیم –ابراهیم تا عیسی  و حضرت محمد )

باب سوم : اندر اخبار انبیاء از آدم تا جرجیس.

باب چهارم : اندرملوک و پادشاهان کلدانی از بخت النصر اول تا اسکندر.

باب پنجم : درباب قوم کلدانی و دین و وسعت مملکت ایشان .

باب ششم : درباب ملوک عجم شامل پیشدادیان ، کیانیان ، ملوک طوائف ، ساسانیان و اکاسره.

باب هفتم : در باب ملوک عجم از کیومرث تا یزدجرد.

باب هشتم : در باب خلفاءو ملوک اسلام ، از پیامبراسلام تا خلفا از ابوبکر تا مروان بن محمد.

باب نهم : در باب خلفاءو ملوک اسلام ، از خلفاء راشدین تا قائم به امر الله .

باب دهم : امرای خراسان ، امرای خراسان و پادشاهی و وسعت فرمانروایی و حکام و هم عصرشان .

باب یازدهم : امرای خراسان، زندگینامه امرای خراسان از عبدالله بن عامر کریز تا عمروبن لیث.

باب دوازدهم : در باب ولایت و نسب سامانیان ، از اسماعیل بن احمد بن اسد بن سامان تا ابوالفوارس عبد الملک بن نوح .

باب سیزدهم : در باب یمین الدوله و خاندان او.

باب چهاردهم : در باب چهار نوع تاریخ عربی ، پارسی، هندوان و رومی .

باب پانزدهم: در باب اعیاد مسلمانان ، نام اعیاد و مطابقت شان با تقویم تازیان .

باب شانزدهم : در باب اعیاد مسلمانان ، ریشه ودلیل هر کدام از اعیاد .

باب هفدهم : در باب اعیاد جهودان ، ذکر اعیاد و تاریخ هر یک.

باب هجدهم : اندر معارف رومیان ، اخبار اسکندریان و بطالسه.

باب نوزدهم : در باب اعیاد ترسایان ، نام اعیاد یعقوبیان ، نسطوریان و ملکاییان .th

باب بیستم : در باب اعیاد ترسایان و دلایل گرامی داشتن هر عید نزد ایشان .

باب بیست یکم :  درباب عیدها و رسوم وآداب آنها.

باب بیست و دوم : در باب عیدها ی مغان .

باب بیست سوم  : در باب عیدها هندوان .

باب بیست وچهارم : در باب شرح اعیاد هندوان .

باب بیست پنجم : در باب طبقات مردم جهان ، شمال ، جنوب، مغرب ومشرق .

باب بیست ششم : در باب معارف ترکان ، از نوح نبی وسه فرزندش وتقسیم جهان بین آن سه .

باب بیست هفتم : در باب معارف رومیان ، مردمان و شاهان و زندگینامه شان .

باب بیست هشتم : در باب معرف هندوان ، دسته بندی طبقاتی مردم هندو در هفت گروه و چهار رکن اساسی عقاید شان .

باب بیست و نهم : در باب معارف زنگیان ، زندگی ،ویژگی های اخلاقی و مذهبی و پادشاهان آنها .

باب سی ام : در باب اخبار طبیبان ، نام تمام طبیبان رومی و یونانی عصرخود.

 تقسیم بندی محتوایی کتاب زین الاخبار:

زین الاخبار را می  توان ازنظراعتبار محتوا به دو بخش تقسیم نمود. ابتدا ، بیان حوادثی که خود نویسنده در زمان و مکان آنها قرار داشته و از این روی در زمره اسناد دست اول محسوب شده و حاصل مشاهدات و تحقیقات او از افراد موثق می باشد . به این ترتیب دارای اهمیت ویژه ای است . مثل وقایع دوران غزنویان از سلطان محمد تا مسعود ،مودود و عبدالرشید غزنوی. (شامل جنگ ها عزل و نصب ها ،فتوحات ، تولد و مرگ ) بخش دیگر ، اخبار دوران پیش از خود نویسنده که اغلب به نقل از دیگران ( مورخان دیگر ) نظیر بخش حکمرانان خراسان ابوعلی سلامی بیهقی نیشابوری در التاریخ فی الاخبارولاه خراسان  یا بخش مربوط به اعیاد و جشنهای هندوان از تحقیق مال الهند ابوریحان بیرونی یا آثار الباقیه عن قرون الخالیه همان مورخ وهمینطور ابن خرداد به  و ابن مقفع.

سبک نگارش کتاب :

شیوه های تاریخ نگاری عهد غزنوی با زبان عربی آغاز شد ولی بتدریج با گسترش زبان فارسی در دربار ودیوان ، نگارش های تاریخی به این زبان رواج یافت.زین الاخبار گردیزی و تاریخ بیهقی نمونه فرایند مذکورند. نوع نگارش زین الاخبار به شیوه نثر مرسل است که شیوه نگارش بی تکلف و فارغ از صنایع ادبی و فنون تزئین کلام بوده و نثر ساده وروان آن که مختصات ایجاز وپرهیز ازتطویل و ذکر رئوس حوادث و پرهیز از جزئیات را دربردارد. این شیوه نگارش وقایع تاریخی ، نزدیک به سبک مورخان عهد سامانی است . گردیزی درباره سبک و شیوه انتخاب و نگارش وقایع در کتاب خود می نویسد: ” پس من ازجمله اخبار دولت این خاندان را ( آدم الله ثباتها ) آنچه خوشتر و عجب تر بود ، التفاط کردم و اینجا بیاوردم و هرچند که بتوانستم مختصر کردم. اگر به شرح مشغول گشتی ، بسیار آمدی . پس آن اخبار انتخاب کردم و اینجا بیاوردم بااذن الله تعالی .”

ریشه یابی گذرای کتاب :

انقراض سامانیان،طلوع دو سلسله ترک نژاد را به دنبال داشت ، غزنویان و قراخانیان . از آنجا که قراخانیان هنوز خوی و آداب بیابانی خود را حفظ کرده بودند واز لحاظ فرهنگی آمادگی استمرار روند فرهنگی و اجتماعی  را نداشتند ، غزنویان را وارثان علمی و فرهنگی سامانیان بمنظور جلب دانشمندان اندیشمندان و شعرای عصر می دانند . گزارش وقایع پیش از حکمرانی سلطان محمود غزنوی ناشی از خوانده ها و شینده های گردیزی است ولی دوران سلطنت محمود برگرفته از مشاهداتش می باشد . گردیزی در این باره می گوید : ” آن چیزها دیگر به استماع شنیدیم و از کتاب ها خواندیم و شاید بود که مصنفان و راویان تصنیف ها و اخبار، کم و بیش آورده و گفته اند از بهر تعجب سخن را عزیز کردن کتاب را ، اما این اخبار بیشتر از وی آن بودست که به رای العین خویش بدیدم ، که امیر محمود رحمه الله اندر هندوستان چه کردست  و به نیم روز و به خراسان و به خوارزم و به عراق چگونه قلعه ها گشاده است. ” برخی بر این عقیده اند که،گردیزی نگاه جانبدارانه به سلسه غزنویان به ویژه سلطان محمود داشته است نظیر آنکه در باب کورشدن امیرمحمد به دست امیرمسعود در زین الاخبار رفته است. ازسوی دیگر نگاه بعضا” علاقمندانه و جانبدارانه او به حکمرانان و افراد برجسته خطهء خراسان در اثرش بچشم می خورد. گزارش گردیزی از ظهور ابوالمسلم رنگ وبوی آخر الزمانی دارد وقتی که می نویسد: ” یکی از علائم قیامت این است که از مشرق هفتاد هزار شمشیرآید به نصرت اهل بیت ” و گزارش قتل ابوالمسلم نیز با آب و تاب فراوان بگونه ای زنده و نمایشی به نثر در آمده است . گردیزی از محمود غزنوی با عنوان سلطان غازی ، یعنی حکمرانی که به حمایت و پشتیبانی از دین و جلوگیری از بدعت ها در مذهب مجاهدت دارد ، یاد می کند . همچنین از ویژگی های فرما نروایان لایق به این اشاره می کند که حمایت از اعتقاد راستین و مخلفت با بدعت می باشد .  به همین دلیل از حکومت محمود غزنوی به سان قله ی درخشان تاریخ یاد می کند . جهاد با کافران هندی و گرواندن آنها به اسلام از جمله این اشارات است. وجه تمایز گردیزی با بیهقی مورخ هم عصرش درحوزه سبک وشیوه نگارش دروقایع نگاری صرف و ساده و بدون صنایع ادبی و تکلف او می دانند. برخلاف بیهقی که به فاخر بودن نثرتاریخی توجه بسیاری داشته است.شاید اصلی ترین دلیل این تفاوت وتمایز، در متفاوت بودن خوانندگان اثراز نظر جایگاه اجتماعی و دیوانی بوده است. از سوی دیگر گردیزی وقایع را بطور معمول خلاصه وگذرا ذکر کرده و از آنها عبور نموده است ، درحالیکه بیهقی توجه کافی وکامل به جزئیات حوادث و وقایع داشته و به دقت آنها را درج نموده است.

روایت گردیزی از جشن مهرگان نمونه ای درباره آنچه گفته شده است : “مهر روز از مهرماه بود که فریدون ضحاک را بگرفت و ببست و مردمان شادی کردند و فریدون آن روز را جشن کرد و آن را مهرگان نام کرد. این روز مهرگان باشد و نام روز و نام ماه متفق اند و چنین گویند که اندر این روز افریدون بر بیوراسپ ضحاک ظفر یافت و مر ضحاک را اسیر گرفت و ببست و به دماوند برد و آنجا به حبس کرد او را …”

9 Replies to “کهن ترین تاریخ نثر مستقل فارسی”

    1.  

      سلام از توجه شما بسیار سپاسگزاریم.
      روایت گردیزی از جشن مهرگان در باب ۲۲ کتاب زین الاخبار و درباره اعیاد مجوسان آمده و ازاین روی در این نوشته مورد استفاده قرار گرفت که شیوه تاریخ نگاری او که مبتنی بر نثر مرسل و خلاصه گویی است نشان داده شود.

  1.  

    سلام.
    علاوه بر خود متن، مقایسه نحوه نگارش تاریخ بیهقی با این کتاب و دلایل این تفاوت در نگارش؛ جذابیت داشت.
    موفق باشید.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.