آتشکده نوبهار، نام آتشکده‌ای در بلخ بوده است. این آتشکده که امروزه با نام «مسجد نُه» شناخته می‌شود، از مهم‌ترین بناهای باستانی به یادگار مانده از دوران فرمانروایی ساسانیان در کشور همسایه، افغانستان است. در گشتاسب‌نامه آمده‌است شهر بلخ در زمان لهراسب و گشتاسب از مراکز مهم دینی بوده و در آنجا آتشکده‌ای ساخته بودند که آن را نوبهار می‌خواندند و از شهرهای گوناگون برای زیارت به آن روی می‌آوردند. پادشاهان ساسانی برای آتشکده نوبهار احترام بسیار قایل بودند و در روزگار فرمانروایی ساسانیان در زمره بزرگترین آتشکده‌ها قرار داشت. گفته می‌شود بنای آن از نظر ساختمان از محکم‌ترین بناهای آن دوران بوده است. متداول بوده که این آتشکده را با حریر سبز می‌پوشاندند و از همین روی به نوبهار مشهور شد. از سوی دیگر ریشه واژه نوبهار در زبان سانسکریت، به واژه «ناواویهارا» به‌معنی «معبد نو» نیز می‌رسد.

آتشکده نوبهار بلخ 1

نمایی از آتشکده نوبهار در بلخ (افغانستان)

برخی بر این باورند که آتشکده نوبهار بعدها به معبدی بودایی تبدیل شد و از آن مکان برای گسترش آیین بودایی در بلخ و حومه آن بهره می‌بردند و حتی گفته می‌شود چند تن از مقدسین بودایی در آنجا به خاک سپرده شدند. از سوی دیگر نظری متفاوت نیز وجود دارد که بر این باور است، آنچه به‌عنوان معبد بودایی در بلخ می‌شناسیم در واقع بنای معبدی در مجاورت آتشکده نوبهار بوده است. می‌دانیم که دین زردشتی در روزگار فرمانروایی ساسانیان در نواحی خراسان بزرگ که بلخ را نیز شامل می‌شده، رواج بسیار داشته و یکی از سه آتشکده مهم و اصلی ایرانی در همین ناحیه قرار گرفته بود. از سوی دیگر نگاهی به ویژگی‌های معماری بنای آتشکده نوبهار نشان می‌دهد که اساس آن برگرفته از شیوه معماری چهارتاقی ساخته شده است.

P1190001

نمایی از آتشکده نیم‌ور در شهرستان محلات (استان مرکزی)

می‌دانیم که معماری چهارتاقی اصلی‌ترین ویژگی معماری ایرانی در دوران ساسانیان بوده و معمولا در بنای ساختمان‌های حکومتی و دینی از آن بهر‌ه گرفته می‌شد. بنابراین به‌نظر می‌رسد بنای مزبور به یقیین آتشکده بوده ولی امکان دارد بعدها و پس از زوال دولت ساسانی تغییر کاربری یافته باشد. تبدیل آتشکده نوبهار به مسجد نه نیز در همین فرآیند قابل بررسی است. همچنین می‌دانیم بسیاری از آتشکده‌ها پس از زوال ساسانیان به مساجد مبدل شدند و یا در مجاورت آنها و با استفاده از مصالح آنها بنای مساجد شکل گرفت. مسجد جامع ساوه که اکنون در شهر ساوه همچنان استوار است، یکی از این موارد است. مسعودی اضافه می‌کند که بر سردر نوبهار نوشته‌ای به این مضمون به فارسی نوشته شده بود، پادشاهان را سه صفت لازم است: «عقل و صبر و مال».

5 Replies to “آتشکده نوبهار”

  1.  

    درود.اطلاعات مثل همیشه عالی بود.مضاف بر آن :
    در ادبیات -متون نظم و نثر- به آتشکده نوبهار یا معبد نو بخصوص به شیوه تمثیل بسیار اشاره شده است.دقیقی:
    به بلخ گزین شد بدان نوبهار
    که یزدان پرستان آن روزگار
    مرآن خانه را داشتندی چنان
    که مر مکه را تازیان این زمان

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.